Υποσυνείδητος & Συνειδητός Νους

13281699_10154020324180831_1227695114_nΟ Μάκης είναι 17 ετών μαθητής της Γ’ Λυκείου. Παρόλο που είναι άριστος μαθητής, φροντίζει πάντα να είναι καλά διαβασμένος και δεν έχει γράψει ποτέ κάτω από 19 σε διαγώνισμα, το άγχος του κορυφώνεται κάθε φορά που πρόκειται να γράψει εξετάσεις.  Αγνχώνεται τόσο πολύ, που έχει αποκτήσει πρόβλημα στο στομάχι.

Αυτή η ιστορία δείχνει την μόνιμη σύγκρουση που όλοι οι άνθρωποι βιώνουν μεταξύ «λογικής» και «συναισθήματος» και φυσικά, το γεγονός ότι το συναίσθημα υπερισχύει της λογικής στις περισσότερες των περιπτώσεων.

Σύμφωνα με τον Schore (1994), για την σύγκρουση αυτή, ευθύνεται ένα συγκεκριμένο μέρος του νευρικού συστήματος, γνωστό ως μεταιχμιακό σύστημα. Η λειτουργία του κέντρου αυτού έχει ως στόχο την ίδια μας την επιβίωση.

Οι δύο σημαντικότερες δομές του μεταιχμιακού συστήματος είναι οι αμυγδαλές και ο ιππόκαμπος. Οι αμυγδαλές και ο ιππόκαμπος είναι οι περιοχές του νευρικού συστήματος όπου γίνεται η κωδικοποίηση (αποθήκευση) όλων των δεδομένων που ονομάζουμε μνήμη. Ο ιππόκαμπος καταγράφει γεγονότα, περιστατικά και αντικείμενα, ενώ οι αμυγδαλές παρέχουν το συγκινησιακό περιεχόμενο (συναισθήματα και αισθήσεις) αυτών των περιστατικών, γεγονότων και αντικειμένων.

Στον ιππόκαμπο κρίνεται κατά πόσο μία κατάσταση ή ένα αντικείμενο είναι επικίνδυνο ή αποτελεί απειλή. Ο ιππόκαμπος βρίσκεται όμως σε στενή επικοινωνία με την αμυγδαλή και είναι ιδιαίτερα ευαίσθητος στην κωδικοποίηση του ευρύτερου πλαισίου μέσα στο οποίο συμβαίνει μια δυσάρεστη ή τραυματική εμπειρία.

Στον ιππόκαμπο οφείλεται η μετατροπή ενός ερεθίσματος, αλλά και ότι το περιβάλλει – π.χ. τους ανθρώπους που συμμετέχουν ή είναι παρόντες, τα αντικείμενα, την τοποθεσία και το γενικό περιβάλλον – σε πηγές εξαρτημένων φοβικών αντιδράσεων.

Ενώ όμως ο ιππόκαμπος χρειάζεται ένα μεγάλο χρονικό διάστημα για να ωριμάσει (2ο με 3ο έτος ηλικίας) και να αναπτύξει την ικανότητα να ερμηνεύει πιο αντικειμενικά τα γεγονότα και περιστατικά, οι αμυγδαλές αναπτύσσουν πλήρη ικανότητα κωδικοποίησης και αποθήκευσης συναισθημάτων και συναισθηματικών αντιδράσεων πριν ακόμη κι από τη γέννηση.

Πράγματι, προγεννητικοί νευροεπιστήμονες (π.χ. Verny, 1988) έχουν αποδείξει ότι στο πρώιμο στάδιο κύησης των 22 εβδομάδων το αγέννητο παιδί έχει ήδη την ικανότητα να αποθηκεύει (κωδικοποιεί) συναισθήματα (συγκινησιακές εμπειρίες ή αισθήσεις).

Σύμφωνα με ορισμένους ειδικούς (LeDoux 2003; Damasio 1995; Goleman, 1998), όλα τα βασικά συναισθήματα προγραμματίζονται στον άνθρωπο μέχρι το 2ο– 3ο μήνα της ηλικίας. Από αυτή την ηλικία και μετά δεν πραγματοποιείται σύνθεση νέων συναισθημάτων.

Φυσικά, αυτά τα συναισθήματα είναι δύσκολο να κατανοηθούν και να ερμηνευτούν από το μωρό καθώς η ικανότητα αυτή θα αναπτυχθεί πολύ αργότερα με την ανάπτυξη του ιππόκαμπου (2ο με 3ο έτος ηλικίας).

Τι συμβαίνει όμως με όλη αυτή την κωδικοποιημένη συναισθηματική (συγκινησιακή) πληροφορία της πρώιμης ηλικίας;  Είναι αδιανόητο να πιστέψει κανείς ότι αυτές οι αποθηκευμένες πληροφορίες παραμένουν ανενεργές με το πέρασμα του χρόνου ή κατά την ενηλικίωση του ατόμου.

Οι κωδικοποιήσεις αυτές μεταφέρονται στην ενήλικη ζωή με τη μορφή ασυνείδητων/υποσυνείδητων αποκρίσεων. Πράγματι, η εντυπωσιακή ανάπτυξη της συγκινησιακής νευροεπιστήμης (π.χ. Soon, Brass, Heinze, & Haynes, 2008; Sakai & Passingham, 2003) έχει τεκμηριώσει  την ύπαρξη του «σιωπηλού εαυτού» και έχει περιγράψει τη φύση του και τη λειτουργία του ως «υποκινητή» αυτού που είμαστε σαν άνθρωποι, ή με άλλα λόγια την ύπαρξη αυτού που ονομάζουμε «υποσυνείδητο» νου.

Ως «υποσυνείδητος νους» λοιπόν, ορίζεται το σύμπλεγμα εγκέφαλου-νου που εμπεριέχει όλες τις συγκινησιακές καταγραφές της πρώιμης ηλικίας (Δόβελος, 2009)

Σαν ενήλικες οδηγούμαστε από τις ασυνείδητες δυναμικές αποκρίσεων που δεν είναι δυνατόν να εκφράσουμε με λόγια ή να λεκτικοποιήσουμε (καθώς αναπτύχθηκαν πριν την ικανότητα λεκτικοποίησης), αλλά ξέρουμε ότι είναι εκεί, επειδή αισθανόμαστε και βιώνουμε τα αποτελέσματα τους.

Σύμφωνα με τον Ciompi (1988), το γνωστικό ή συνειδητό μέρος της εμπειρίας ορίζεται ως η αντίληψη, επεξεργασία και ερμηνεία αυτών των ασυνείδητων αποκρίσεων.

Όπως εξηγεί και ο Δόβελος (2009) όμως, το γεγονός είναι ότι υποσυνείδητο σημαίνει υπό-συνειδητό. Δεν μπορεί να έχει κάποιος συνειδητή επίγνωση του υποσυνείδητου νου του (με εξαίρεση ορισμένες περιπτωσιακές αναλαμπές όταν συναισθήματα, εικόνες και σκέψεις ανεβαίνουν στην επιφάνεια του συνειδητού νου, συνήθως σαν αποτέλεσμα εξωτερικών ερεθισμάτων τα οποία συνδέονται κατά κάποιο τρόπο με κάποια εμπειρία του παρελθόντος). Για την ακρίβεια, ο υποσυνείδητος νους κατευθύνει την ερμηνεία και την ανάλυση του συνειδητού νου.

Με άλλα λόγια, τα συναισθήματα δεν δημιουργούνται τη στιγμή που τα βιώνουμε, αλλά τα διάφορα ερεθίσματα στο περιβάλλον μας καθώς και οι διάφορες σκέψεις / εικόνες που περνούν από το νου μας, συνδέονται αυτόματα με τα ήδη κωδικοποιημένα συναισθήματά της πρώιμης ηλικίας (Ciompi, 1988).

Για παράδειγμα, ο 17χρονος Μάκης αποδίδει το άγχος των εξετάσεων στις εξετάσεις, ενώ στην πραγματικότητα το άγχος του Μάκη οφείλεται σε ήδη κωδικοποιημένα συναισθήματα του παρελθόντος που «χρησιμοποιούν» την κατάσταση των εξετάσεων για να εκδηλωθούν.

Ακόμα και όταν οι εξετάσεις τελειώσουν, ο Μάκης θα συνεχίσει να νοιώθει άγχος ή φόβο και θα αποδίδει αυτά τα συναισθήματα σε άλλες εξωγενείς καταστάσεις όπως δουλειά, οικογένεια κ.α.

Συνοπτικά, οι βασικές αρχές του υποσυνείδητου νου είναι οι εξής:

  • Ο υποσυνείδητος νους (το σύμπλεγμα εγκεφάλου/νου) ΑΠΟΘΗΚΕΥΕΙ όλες τις πληροφορίες
  • Χωρίς να το συνειδητοποιούμε, έχουμε συνεχή ΠΡΟΣΒΑΣΗ σ’ αυτά τα υποσυνείδητα δεδομένα
  • Ο υποσυνείδητος νους έχει την ικανότητα να μαθαίνει με καινούργιο τρόπο οτιδήποτε έχει μάθει στο παρελθόν.

 

Πηγές

  1. Ciompi, L. (1988) The Psyche and Schizophrenia: The Bond between affect and logic. Harvard University Press.
  2. Damasio, A.R. (1995). Toward a neurobiology of emotion and feeling: Operational concepts and hypotheses. The Neuroscientist, 1 (1) pp. 19-25
  3. Goleman, D. (1998). Η συναισθηματική νοημοσύνη: Γιατί το EQ είναι πιο σημαντικό από το IQ. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα
  4. LeDoux, J. (2003). The emotional brain, fear and the amygdala. Cellular & Molecular Neurobiology, 23 (4) pp 727-734
  5. Sakai, K., & Passingham, R.E. (2003). Prefrontal interactions reflect future task operation. Nature Neuroscience, 6, pp. 75-81
  6. Schore, A.N. (1994). Affect regulation and the origin of the self: The neurobiology of emotional development. New Jersey: Psychology Press
  7. Soon, S.H., Brass, M., Heinze, H.J. & Haynes, J.D. (2008). Unconscious determinants of free decisions in human brain. Nature Neuroscience, 11 (5), pp. 543-545
  8. Thomas, V., & Kelly, J. (1988). The secret life of the unborn child. New Jersey: Little, Brown Book Group Limited
  9. Δόβελος, Ι. (2009). Η επιστήμη της Βιοθυμικής. [Σημειώσεις μαθήματος]. Βιοθυμική Θεραπεία & Κλινική Ύπνωση. Κέντρο Εφαρμοσμένης Ψυχοθεραπείας & Συμβουλευτικής, Αθήνα.